Bł. Jan XXIII
Angelo Giuseppe Roncalli
28 października 1958 - 3 czerwca 1963
WŁOCH

 

Angelo Giuseppe Roncalli urodził się 25 listopada 1881 r. w Sotto il Monte w okolicach Bergamo w wielodzietnej rodzinie chłopskiej (był czwartym z czternaściorga dzieci). W 1904 r. przyjął święcenia kapłańskie i został sekretarzem metropolity Bergamo, bp. Radini-Tedeschiego. W 1916 r. został powołany do wojska, służbę pełnił do 1918 r., m.in. jako kapelan jednego z wojskowych szpitali w Turynie. Po wojnie wykładał historię Kościoła i apologetykę w seminarium w Bergamo, następnie pracował w Kongregacji ds. Wiary. A. G. Roncalli dwukrotnie przebywał w Polsce w 1912 r. i 1929 r. 19 marca 1925 r. został konsekrowany na arcybiskupa i wyjechał do Bułgarii jako wizytator apostolski (był to najniższy rangą szczebel dyplomacji watykańskiej). W 1931 r. został mianowany delegatem apostolskim w tym kraju. Cztery lata później abp Roncalli został mianowany delegatem apostolskim w Turcji i Grecji. Złożył historyczną wizytę patriarsze Konstantynopola Meniaminowi I. Był to pierwszy bezpośredni kontakt między oboma Kościołami od 900 lat. Wyrobił sobie dobre relacje zwłaszcza z Grekami, pośredniczył w rozluźnieniu alianckiej blokady żywnościowej. Rząd grecki zaprosił go do świętowania zwycięstwa w 1945 r. Cerkiew nie protestowała, co było sukcesem Roncall’ego. Jako dyplomata w Stambule Roncalli przebywał podczas wojny w centrum krzyżujących się siatek szpiegowskich i wiedział o rozgrywającej się w Europie zagładzie. Pośredniczył w akcji Chrzest, która polegała na wydawaniu fałszywych świadectw chrztu węgierskim Żydom. W grudniu 1944 r. został nuncjuszem we Francji. Musiał zmierzyć się z problemem kolaboracji Kościoła z reżimem Vichy oraz ruchem księży robotników, którzy współpracowali z komunistami. Od 1952 r. był stałym obserwatorem Stolicy Apostolskiej przy UNESCO. W 1953 r. został kardynałem - prezbiterem kościoła S. Prisca. Biret kardynalski nałożył mu prezydent Francji Vincent Auriol. W tym samym roku kard. Roncalli został mianowany przez Piusa XII patriarchą Wenecji. Rządzili tam wtedy komuniści, jednak nie przeszkodziło to Roncall’emu w pracy duszpasterskiej.


Jan XXIII udziela pierwszego apostolskiego błogosławieństwa Urbi et Orbi z loggi Bazyliki św. Piotra, 28 X 1958 r.

Już po wyborze na Stolicę Piotrową, burmistrz Wenecji komunista Ciaquinto, chwalił bezstronność kardynała w sprawach politycznych.

KONKLAWE Po śmierci Piusa XII zebrało się 25 X 1958 r. konklawe, w którym brało udział tylko 51 elektorów w większości powyżej 70 lat. Angelo Roncalli był jednym z wielu uznanych za papabile, obok kardynałów Agagianiana (Ormianina, poprzedniego patriarchę Wenecji), Lercaro, Valery’ego i Ottavianiego. Patriarcha Wenecji został wybrany papieżem podczas 11. głosowania i przyjął imię Jan. Wyborem imienia dał znak, że nadchodzi nowa era. W ciągu dwóch ostatnich stuleci papieże przyjmowali jedno z pięciu imion: Benedykt, Klemens, Pius, Leon i Grzegorz. Uzasadniając swój wybór papież powiedział, nawiązując do swojego wieku (w chwili wyboru miał 77 lat), że nosiło je dwudziestu dwóch papieży o nieposzlakowanej praworządności i prawie wszyscy mieli krótki pontyfikat. Podczas koronacji nie pozwolił kardynałom całować swoich kolan i stóp, a tylko pierścień. Miał być papieżem przejściowym, tłumaczono sobie ten wybór kompromisem między skrajnymi tendencjami na konklawe. I oto ten "tymczasowy" papież dokonał największych zmian w Kościele rzymskokatolickim od czasów Soboru Trydenckiego.

 

Po usłyszeniu wyniku konklawe nowy papież na pytanie czy przyjmuje wybór odpowiedział:

 
Słyszę Twój głos, drżę i lękam się! Już sama świadomość mojej marności i znikomości zatrważa mnie. Widząc jednak w głosach oddanych przez moich Braci, Najprzewielebniejszych Kardynałów Świętego Kościoła Rzymskiego, znak woli Boga, przyjmuję dokonany przez nich wybór i nisko chylę czoło przed kielichem goryczy i jarzmem Krzyża.


REFORMY KURII Na pierwszym konsystorzu Jana XXIII zmienił liczbę w kolegium kardynałów z 70 do 87 nadając mu charakter międzynarodowy. Powołał na kardynała m.in. G. B. Montiniego, którego przewidywał na swego następcę. Liczbę członków kolegium zmieniono po raz pierwszy od czasu Sykstusa V (1585 - 1590). Jan XXIII wyniósł też po raz pierwszy do godności kardynalskiej Afrykanina, abp Rugambwa z Tanzanii, w celu podniesienia prestiżu tubylczego kleru w krajach misyjnych. Papież zwołał w dniach 24 - 31 stycznia 1960 r. w bazylice Laterańskiej pierwszy synod w dziejach Rzymu. 16 kwietnia 1962 postanowił, że każdy kardynał musi być również biskupem. Mocą motu proprio Summi Pontificis electio z 5 września 1962 r. zalecił, by nie palić wyników wyborów papieża, lecz przechowywać je w archiwum.

 
AGGIORNAMENTO Janowi XXIII zależało na "przewietrzeniu" skostniałych struktur kościelnych i na dostosowaniu dziedzictwa wiary do znaków czasu. 11 października 1962 r. rozpoczął Sobór Watykański II (pierwsza sesja odbyła się jeszcze za pontyfikatu Janowego trwała do 8 XII 1962 r., następne trzy za Pawła VI). Sobór był polem konfrontacji między skrzydłem zachowawczym, pod przewodem prefekta Kongregacji Nauki Wiary kard. Ottavianiego i skrzydłem reformistycznym. Papież starał się nie ingerować w obrady, które obserwował dzięki telewizji. Wyrazem nowego ducha były encykliki Mater et Magistra oraz Pacem in terris (1963). Ta ostatnia jako pierwsza w historii została zaadresowano nie tylko do biskupów, księży i świeckich katolików, ale także do wszystkich ludzi dobrej woli. Papież napiętnował w niej próby z bronią jądrową i wyścig zbrojeń.


Jan XXIII wygłasza przemówienie radiowe


POLITYKA ZAGRANICZNA Sprawa pokoju zajmowała ważne miejsce w papieskich działaniach. 10 IX 1961 r. wygłosił orędzie nawołujące do pokojowego rozwiązania kryzysu berlińskiego. Prezydent Kennedy wysłał do Watykanu zaufanego pośrednika, by prosił papieża o mediację w kryzysie kubańskim. Jan XXIII 25 X 1962 r. zaapelował przez radio o zaprzestanie eskalacji konfliktu radziecko-amerykańskiego. W dzień później Prawda wydrukowała w pełnym brzemieniu papieski apel. 28 X Chruszczow przyrzekł Kennedy'emu, że wycofa rakiety z Kuby. Gensek oświadczył: To, co uczynił papież przejdzie do historii. Za pontyfikatu Jana XXIII poprawiły się stosunki Stolicy Apostolskiej z ZSRR. Delegaci patriarchy moskiewskiego brali udział za pozwoleniem władz w soborze jako obserwatorzy. W III 1963 r. papież przyjął zięcia N. Chruszczowa, Aleksieja Adżubeja z żoną. W uznaniu zasług na rzecz pokoju Międzynarodowa Fundacja im. Balzano przyznała Janowi XXIII swoją coroczną nagrodę. Wyrazem normalizacji stosunków między Stolicą Apostolską a Włochami była wizyta na Kwirynale u prezydenta Republiki - Jan XXIII był pierwszym papieżem, który zdobył się na ten krok.

 
EKUMENIZM Po raz pierwszy w dziejach Kościoła papież przyjął na audiencji arcybiskupa anglikańskiego Geoffrey'a Fishera z Canterbury. Kościół katolicki po raz pierwszy uczestniczył w roli obserwatora w zgromadzeniu Światowej Rady Kościołów obradującej w Delhi w 1961 r.

STYL SPRAWOWANIA FUNKCJI Jan XXIII zdobył sobie niespotykaną u poprzedników sympatię i popularność. Dwa dni po intronizacji jako pierwszy papież wystąpił na konferencji prasowej. W ciągu pierwszego roku urzędowania "proboszcz świata" przyjął na audiencjach 250 tys. pielgrzymów, więcej głów państw niż przez 19 lat pontyfikatu Piusa XII (lista nazwisk zawiera m.in. królową Elżbietę, gen. de Gaulle'a, szacha Iranu). Pełne humoru były audiencje, na których papież opowiadał anegdoty. Dla skostniałych kurialistów ze szkoły Piusów była to prawdziwa rewolucja. Jak wspomina jeden z amerykańskich dziennikarzy:

(...) papież, który przed włączoną kamerą wyciąga z kieszeni chustkę do nosa, wyciera sobie nos i to podczas ceremonii chowa chustkę do kieszeni i poprawia sobie szaty. To było oszałamiające.

Jan XXIII był przystępny dla rzymian, odwiedził ponad 100 parafii w Wiecznym Mieście a także szpitale i więzienia. Jako pierwszy papież od dziesięcioleci opuścił Rzym i udał się koleją do Asyżu i Loreto.

CHOROBA I ŚMIERĆ W 1961 r. pojawiły się u papieża pierwsze symptomy nowotworu żołądka. Jednak komunikat oficjalny Watykan wydał dopiero 26 VI 1963 r. Od tej chwili aż do śmierci plac św. Piotra wypełniały tłumy (zebrało się wokół Watykanu ok. 1 mln wiernych). Napływały depesze od buddystów, muzułmanów i niewierzących, co jest świadectwem sukcesu pontyfikatu otwartego na wszystkich ludzi. Papież zmarł 3 VI 1963 r. wieczorem. Został pochowany w Bazylice św. Piotra. Wyraźnie różnił się od swoich poprzedników. Nie był Księciem Kościoła, lecz prawdziwym sługą sług Bożych. Budował mosty między wyznaniami i systemami politycznymi. Zapoczątkował nową epokę w historii papiestwa i Kościoła katolickiego. Zmiany nie mogły być już cofnięte. W 2000 r. został ogłoszony błogosławionym przez Jana Pawła II. Często jest określany mianem "dobrego papieża".